• English
  • Polish



Zawartość


Janusz Kołowski, Roman Wachowiak

Rozmiary i skutki nadużywania środków psychoaktywnych w kazuistyce Zakładu Medycyny Sądowej AM w Poznaniu w latach 1990-1999

The range and effects of psychoactive agent abuse in cases examined in the Dept. of Forensic Medicine, School of Medicine in Poznań in 1990-1999

Z Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej AM w Poznaniu

Kierownik: prof. dr. hab. Z. Przybylski

Rozmiary zjawiska narkomanii i lekomanii pozostają w ścisłej korelacji z częstotliwością występowania nagłych zgonów, dla których potwierdzono obecność środków odurzających w materiale sekcyjnym. Wyniki badań pośmiertnych umożliwiły przeprowadzenie kompleksowej oceny udziału poszczególnych typów środków odurzających, determinujących strukturę zatruć oraz istniejące zagrożenie toksykologiczne. Analiza porównawcza rozmiarów i dynamiki rozwoju zjawiska narkomanii dotyczyła populacji regionu wielkopolskiego i miasta Poznania w ostatnim dziesięcioleciu.

The range of drug abuse exhibits strict correlation with the frequency of sudden deaths, in which the presence of psychoactive drugs has been confirmed in autopsy material. Results of post - mortem studies have permitted perform once of complex evaluation of frequencies with which individual types of psychoactive drugs were used. The frequencies seem to reflect the extent of the toxicological hazard, associated with the substances. The comparative analysis of the range and development in time of drug addiction has pertained the population of Wielkopolska region and the city of Poznań in the recent decade. The statistical appraisal has been restricted to:

  • Frequency of drug addiction with typical psychoactive drugs,
  • Frequency of drug addiction related to the type of abused drug,
  • Analysis of evidentiary samples suspected of stupefying agent presence,
  • Fluctuation trends related to social an medical variables,
  • Significance of chemical and toxicological expertise in shaping opinions of causes of death and in prophylactic diagnosis of suspected individuals

Słowa kluczowe: narkomania, lekomania - badania statystyczne
Key words: drug addicton, pharmacomania -statistical study

WPROWADZENIE

Ogólna struktura zatruć związanych z nadużywaniem środków psychoaktywnych

Rozmiary zjawiska nadużywania środków psychoaktywnych pozostają zawsze w ścisłe korelacji z częstotliwością występowania nagłych zgonów, dla których potwierdzono obecność tego rodzaju środków w materiale sekcyjnym (1, 2).

Medycyna sądowa z racji prowadzonych badań pośmiertnych dysponuje również danymi umożliwiającymi przeprowadzenie oceny udziału poszczególnych typów środków odurzających, determinujących strukturę zatruć oraz istniejące zagrożenie toksykologiczne (3, 4). W rozważaniach zwrócono uwagę na wykorzystanie badań chemicznych, dotyczących zabezpieczonych materiałów dowodowych, towarzyszących zdarzeniom, jako wartościowych danych uzupełniających. Za szczególnie cenny uważaliśmy zawsze materiał dowodowy zabezpieczony podczas trwania corocznych Festiwali Muzyki Młodej Generacji w Jarocinie, który pozwolił na szerszą krajową ocenę aktualnej struktury zażywanych środków odurzających.

Mając na uwadze powyższe możliwości, przedstawiono skutki nadużywania narkotycznych środków odurzających, leków psychotropowych i alkoholu w stosunku do ogólnej struktury zatruć występujących w środowisku wielkopolskim w latach 1990-1999. Przeprowadzone badania statystyczne ograniczono do oceny udziału narkomanii, lekomanii i nadużywania alkoholu w zjawisku toksykomanii, jako niebezpiecznych następstw za jakie uznano nagłe zgony zarejestrowane w naszym Zakładzie. Dane dotyczą więc współczesnych toksykomanii, do których zalicza się narkomania związana z używaniem narkotycznych środków odurzających, lekomania związana z nadużywaniem niektórych leków oraz nadużywanie używek tj. alkoholu.

Analiza porównawcza rozmiarów zjawiska dotyczy populacji województwa wielkopolskiego i miasta Poznania, a więc ok. 4.500 ml osób.

W badanym materiale odnotowaliśmy 917 przypadków zatruć śmiertelnych, których sekcji zwłok zostały wykonane w Zakładzie Medycyny Sądowej AM w Poznaniu w okresie od 1990-1999. Niezależnie od tej liczby przypadków, która dotyczyła miasta Poznania i województwa badaliśmy dodatkowo materiał sekcyjny nadesłany z regionu województwa wielkopolskiego, dla którego nie mieliśmy pełnych danych informacyjnych. Z tego też względu prezentowana ocena statystyczna dotyczy przede wszystkim badań związanych z sekcjami wykonanymi z naszym Zakładzie (tabela I).

W okresie ubiegłych 10 lat w Zakładzie Medycyny Sądowej AM w Poznaniu wykonano ogółem 4364 sekcji, w których ustalono, że 917 osób zmarło na skutek intoksykacji. Liczba zgonów z powodu ostrych zatruć stanowiła 21% wszystkich sekcjonowanych zwłok w tym okresie. Podstawą kwalifikacji zatrucia były pozytywne wyniki badań chemicznych materiału sekcyjnego (krew, mocz, fragment wątroby, nerek, żołądek i treść pokarmowa) potwierdzające obecność ksenobiotyku w materiale biologicznym, a w szczególności określone jego stężenie we krwi, które rozpatrujemy w trzech aspektach:

  • poziom terapeutyczny,
  • poziom toksyczny,
  • poziom śmiertelny,

Tabela I Ogólna liczba sekcji zwłok wykonanych z ZMS AM Poznań w latach 1990-1999.

Table I. The number of autopsies carried out in the Dept.of Forensic Medicine University of Medical Sciences in 1990-1999.

 

Ogólna liczba sekcji zwłok w okresie

1990-1999

The number of autopsies in

1990-1999

Mężczyźni

Males

Odsetek og. liczby

sekcji

The percentage number of autposies

 

Kobiety

Females

Odsetek og.liczby sekcji

The percentage number of autopsies

4364

3482

79, 8%

882

20,2%

 

Ogólną strukturę zatruć śmiertelnych w latach 1990-1999 przedstawia tabela II.

W badanym zbiorze zatruć śmiertelnych zdecydowanie największą grupę stanowiły ostre śmiertelne zatrucia alkoholem etylowym, które dotyczyły 513 osób co stanowiło 11,7% ogólne liczby wykonanych sekcji zwłok. Podstawą kwalifikacji zgonu uznanego za zatrucie alkoholowe był przede wszystkim wysoki poziom alkoholu we krwi, który przekraczał wartość 3,5 promille we krwi oraz wynik sekcji zwłok pozwalający na wykluczenie zgonu z przyczyn chorobowych lub urazowych.

Zatrucia zamiennikami alkoholu dotyczyły 76 przypadków zgonów i stanowiły 1,7% ogółu wykonywanych sekcji.

Analiza skutków zatruć spowodowanych nadużyciem środków psychoaktywnych

Analizując strukturę śmiertelnych zatruć spowodowanych nadużyciem narkotycznych środków psychoaktywnych w latach 1990-1999 stwierdzono 118 przypadków zgonów spowodowanych użyciem typowych narkotyków zawartych w zespole alkaloidów opium (Tabela III).

Przypadki zatruć tego typu zostały zdiagnozowane w oparciu o analizę chemiczną pozwalającą wykazać w materiale biologicznym obok morfiny i kodeiny obecność dodatkowych alkaloidów z grupy izochinoliny, głównie papaweryny i narkotyny. Bliższa analiza badanego materiału pozwoliła ustalić, że we wszystkich przypadkach używane preparaty były otrzymywane prymitywnymi, domowymi metodami. Wszystkie zażywane preparaty były wodnymi ekstraktami słomy makowej, które spożywano drogą doustną lub poprzez wstrzykiwanie odpowiednio podgęszczonych roztworów. Zróżnicowane stężenie morfiny i kodeiny w używanych roztworach było najczęstszym powodem śmiertelnych zatruć początkujących narkomanów nie posiadających jeszcze wytworzonej tolerancji na działanie morfiny.

Tabela II. Ogólna struktura zatruć ze skutkiem śmiertelnym w materiale ZMS AM Poznań w latach 1990-1999.

Table II. The general structure of fatal cases examined in the Department of Forensic Medicine K.Marcinkowski University of Medical Sciences in Poznań in 1990-1999.

Rodzaj zatrucia

Type of intoxication

Liczba

przypadków

Amount of cases

Odestek ogólnej liczby zatruć

Percentage of the whole number of intoxication

Alkohol etylowy

Ethyl alcohol

 

513

55,9%

Zamienniki alkoholu etylowego

Substituted agents of ethyl alcohol

 

76

8,4%

Tlenek węgla

Carbon monoxide

 

89

9,7%

Środki psychoaktywne

(leki uzależniające i narkotyki)

psychoactive drug

(dependence agents and narcotics)

 

98

10,7%

Środki psychoaktywne i alkohol

Psychoactive agents and alcohol

 

32

3,5%

Leki nie uzależniające

drug dependence agents

 

56

6,1%

Inne związki chemiczne

Other chemical agents

 

53

5,7%

Ogółem zatrucia

Total

 

917

21%

Tabela III. Ogólna charakterystyka śmiertelnych zatruć w Poznaniu i regionie związanych ze spożyciem środków psychoatkywnych.

Table III. The General Characteristics of fatal cases in Poznań conected with drug abuse.

Rok

Year

l.sekcji

number of autopsies

Przyczyna zatrucia

Type of intoxication

Opiaty

Opiates

l.psychotr*

Psychotropic agents

Amfetamina

Amphetamine

Odsetek

Percentage

1990

400

6

4

-

2,5%

1991

415

10

5

-

3,6%

1992

393

8

6

-

3,6%

1993

367

10

7

-

4,6%

1994

395

8

11

-

4,3%

1995

481

12

20

-

4,3%

1996

480

7

32

1

8,3%

1997

525

16

27

1

8,4%

1998

438

20

24

5

11,2%

1999

470

21

23

7

10,8%

Łącznie

4364

118

159

14

* benzodiazepiny, barbiturany, poch.fenotiazyny, trójpierścieniowe antydepresanty, reladorm, (benzodiazepines, barbiturates, phenotiazine derivatives, antidepressive agents, reladorm)

W analizowanym okresie były prowadzone szeroko działania prewencyjne zmierzające do ograniczenia zjawiska narkomanii, a w szczególności zależności typu opiatowego. Działania te stworzyły zasadnicze przeszkody w uzyskiwaniu i tym samym w zażywaniu typowych środków narkotycznych. Powyższe niedogodności stały się powodem zwiększonego zainteresowania narkomanów niektórymi grupami leków, głównie z grupy psychotropowych. Używanie środków zastępczych, powodujących efekty działania zbliżone do typowych narkotyków stało się powszechne już na początku lat 80 i uległo nasileniu po roku 1985, kiedy wprowadzono w życie ustawę o zapobieganiu narkomanii. W badanym dziesięcioleciu stwierdzono 159 przypadków zgonów na skutek zatrucia lekami o działaniu psychotropowym. Najliczniejszą grupę, bo licząca 86 przypadków stanowiły zatrucia benzodiazepinami. Zatrucia pozostałymi grupami leków przedstawiały się następująco - barbiturany - 14, pochodne fenotiazyny - 13, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne - 15. Nadto zaobserwowano 12 przypadków zatruć preparatem Reladorm (diazepam, cyklobarbital). Przypadki zatruć tym preparatem występowały jednak w pierwszej połowie analizowanego okresu 1990-1999.

Sądowo-lekarska diagnostyka przypadków zatruć środkami uzależniającymi a szczególnie preparatami z grupy narkotyków opiera się przede wszystkim na analizie chemiczno - toksykologicznej materiału biologicznego. Należy, jednakże zwrócić uwagę na podstawowe znaczenie bezwzględnego przestrzegania zasady skrupulatnych oględzin ciała osób badanych i zwłok. Podczas oględzin należy poszukiwać ewentualnych śladów po wkłuciach, choć jak dowodzi tego analizowany przez nas materiał ślady takie spotykaliśmy rzadko. Brak tychże śladów należy tłumaczyć preferowaniem doustnego przyjmowania środków psychoaktywnych, co znajduje potwierdzenie w badaniu treści pokarmowej i ściany żołądka. Nadto należy podkreślić, że z reguły badanie pośmiertne w przypadku zatrucia lekami o działaniu narkotycznym wypada z wynikiem ujemnym. Wynik ten jednakże ma swoje pozytywne znaczenie w procesie diagnostyki, bowiem wyklucza zgon z przyczyn chorobowych samoistnych bądź z przyczyn urazowych. Zawsze opiniując o przyczynie śmierci z zatrucia opierano się na trzech znanych od dawna kanonach, a mianowicie na objawach poprzedzających zgon, wyniku sekcji oraz na wyniku badania toksykologicznego.

Analiza materiałów dowodowych zabezpieczonych z podejrzeniem o obecność środków odurzających

W latach dziewięćdziesiątych najczęstszym materiałem dowodowym zabezpieczanym do badań były nadal alkaloidy opium, przy czym w drugiej połowie omawianego okresu czyli od 1995 roku wystąpił wyraźny spadek ilości tego typu materiału dowodowego (Tabela IV).

Tabela IV. Charakterystyka materiału dowodowego pochodzącego z Poznania i regionu badanego w okresie 1990-1999 w ZMS AM w Poznaniu.

Table IV. Characteristcs of evidnece materials secured in Poznań and surrounding areas in 1990-1990.

(produkcja - dystrybucja Poznań, Jarocin, Krotoszyn, Leszno, Góra, Zielona Góra, Nowa Sól, Żagań, Sulechów, Miedzyrzecz)

(production and distribution).

Rok

Year

Alkaloidy opium

Opium alkaloids

Amfetamina kokaina

Amfetamine cocaine

Marihuana Haszysz

Marihuana, hasish

LSD

1990

11

     

1991

18

     

1992

34

     

1993

43

2

8

 

1994

35

3

6

 

1995

1

 

3

 

1996

5

1*

1

1

1997

1*

1**

1

1

1998

3

4

7

1

1999

4

8

20

1

Łącznie

Total

155

19

46

4

 

224

* Heroina,

* Ecstasy,

** Crack

Pochodne makowca stanowiły łącznie blisko 70% wszystkichi badanych dowodów rzeczowych. Od połowy lat 90 zaczęto zabezpieczać i kierować do badania, LSD, kokainę (Crack), amfetaminę, Ecstasy.

Obserwowano jednocześnie systematycznie rosnące zainteresowanie zażywaniem preparatów konopii - cannabis sativa, indica (marihuana, haszysz).. Pod koniec dekady lat dziewięćdziesiątych, w porównaniu z poprzednią, obserwowano zmniejszoną liczbę zabezpieczanych lotnych środków odurzających, a w szczególności zawartych w kleju Butapren oraz rozpuszczalniku przeznaczonym do czyszczenia wyrobów ze skóry, np. "Roxy".

Wnioski

  • W Poznaniu i w regionie wielkopolskim w latach 1990-1999 liczba zgonów spowodowanych zatruciami środkami o działaniu pyschoatkywnym utrzymywała się na wyrównanym poziomie i wynosiła 31% ogółu zatruć oraz 6,6% ogólnej liczby wykonywanych sekcji zwłok.
  • Struktura zatruć wg przyczyny wskazuje na dominującą rolę zgonów spowodowanych nadużyciem leków psychotropowych, co stanowi nowe, nie obserwowane w poprzednich okresach zjawisko.
  • Zabezpieczone materiały dowodowe związane z dystrybucją i produkcją środków o działaniu narkotycznym wskazują na ciągle dominującą lecz zauważalnie malejącą w ostatnich latach rolę opiatów w toksykomaniach regionu wielkopolskiego.
  • Zaobserwowano znaczący wzrost przypadków związanych z zażywaniem marihuany, haszyszu, amfetaminy oraz LSD, na co wskazuje liczba zabezpieczanych materiałów dowodowych przekazanych do badań.

Piśmiennictwo:

1. Wachowiak R., Przybylski Z., Dmochowski A., Szuba M.: Current problems of drug abuse in Poznań and environs. Rom.J.of.Legal Med.1995 3, 285-290, -2. Wachowiak R.: Rozmiary i skutki toksykomanii w kazuistyce Zakładu Medycyny Sądowej w Poznaniu w latach 1990-1994 Toksykologia Kliniczna - Narkomania 1995 74-83, -3. Karch S.B.: Drug Abuse Handbook CRC Press, Boca Raton, Boston, London, New York Washington DC 1997, -4. Viccellio P.: Emergency Toxicology, Lippncott - Raven Publishers, Philadelphia, New York 1998.

 

Adres pierwszego autora:

Katedra Medycyny Sądowej AM

ul. Święcickiego 6

60-781 Poznań.

 

 
designed by PixelThemes.com