• English
  • Polish



Zawartość


Grzegorz Teresiński, Roman Mądro

Ewolucja metod sądowo-lekarskiej rekonstrukcji okoliczności potrąceń pieszych przez pojazdy mechaniczne - możliwości poszerzenia zakresu wnioskowania

Evolution of medico-legal methods of reconstructing the circumstances of vehicle-to-pedestrian accidents - the possibilities of widening the range of deduction

Z Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej AM w Lublinie

Kierownik: prof. dr hab. R. Mądro

W pracy omówiono wpływ zmian kształtu nadwozi samochodów w ciągu ponad 100 lat rozwoju motoryzacji na charakter obrażeń u pieszych ofiar wypadków drogowych. Przedstawiono obrażenia (markery biologiczne) wykorzystywane od początku XX wieku do celów rekonstrukcji wypadków drogowych z udziałem pieszych oraz ewolucję zakresu badań pośmiertnych. Omówiono trudności w odróżnieniu obrażeń"pierwotnych" od"wtórnych", które wynikają ze zmian konstrukcyjnych we współczesnych pojazdach. Zwrócono uwagę na konieczność poszukiwania nowych markerów biologicznych umożliwiających odtworzenie usytuowania ofiary względem pojazdu w momencie potrącenia i związaną z tym konieczność dalszego poszerzenia rutynowej techniki sekcyjnej. Zaproponowano wykorzystanie w tym celu obrażeń stawów skokowych, kolanowych i biodrowych, miednicy oraz struktur więzadłowych i mięśniowych szyi.
The effects of the changes in car bodies introduced during over 100 years of the development of the automotive industry on the character of injuries in pedestrian victims of traffic accidents were discussed. The injuries (biological markers) used to reconstruct car-to-pedestrian accidents since the beginning of the XX century were presented as well as the evolution of the autopsy range. In addition, the difficulties in distinguishing between ‘primary’ and ‘secondary’ injuries which result from changes in modern car design were reported. It was stressed that new biological markers should be found to reconstruct the car-pedestrian location on impact so routine autopsy methods should be widened. The use of ankle, knee, hip and pelvis injuries as well as damage to the ligamentous and muscular structures of the neck was suggested.

 

Słowa kluczowe: wypadki drogowe, piesi, obrażenia zderzakowe, obrażenia stawów kolanowych, wylewy śródkostne, obrażenia stawów skokowych, obrażenia stawów biodrowych, obrażenia miednicy, obrażenia szyi, mechanizm urazu, rekonstrukcja wypadku.
Keywords: traffic accidents, pedestrian victims, bumper injuries, knee injuries, bone bruises, ankle injuries, hip injuries, pelvis injuries, neck injuries, mechanism of injury, reconstruction of an accident.

 

Ewolucja wyglądu samochodów w ciągu ponad 100 lat rozwoju motoryzacji (39, 40) pociągała za sobą zmiany charakteru obrażeń doznawanych przez ofiary potrąceń, a to z kolei powodowało konieczność weryfikacji wcześniej stosowanych technik badawczych oraz wykrywanych w ten sposób markerów biologicznych, które wykorzystywano (i wykorzystuje się nadal) do celów rekonstrukcji przebiegu zdarzenia.

W początkowych latach rozwoju motoryzacji nieliczne wtedy jeszcze samochody przypominały bardziej powozy konne (ryc. 1) i nie osiągały dużych prędkości (na co nie pozwalał również stan ówczesnych dróg). Mimo braku lub niedoskonałości ówczesnych unormowań prawnych dotyczących ruchu drogowego, liczba ofiar była więc niewielka, a piesi ginęli przeważnie nie w wyniku potrącenia, lecz wtórnego dostania się pod koła wysoko zawieszonych pojazdów. Wśród doniesień i opracowań na temat obrażeń u pieszych ofiar wypadków drogowych z tego okresu zdecydowanie dominowały zatem opisy przejechań kołami pojazdu (2, 17, 50). Już wówczas zwrócono uwagę na możliwość wystąpienia u przejechanych tylko niewielkich obrażeń zewnętrznych mimo rozległych zmiażdżeń narządów wewnętrznych oraz odwarstwień skóry od głębiej leżących tkanek (tzw. decollement).

Samochody osobowe z okresu międzywojennego charakteryzowały się nadal dość wysokim zawieszeniem oraz wysokim i masywnym przednim obrysem maski, udekorowanej zazwyczaj licznymi krawędzistymi elementami ozdobnymi (ryc. 1). W przypadku potrącenia pieszego konstrukcje takie nadal godziły powyżej środka ciężkości ofiary i powodowały wtórne przejechanie. Znajduje to odzwierciedlenie w literaturze medycznej tego okresu (1, 6, 17, 35, 38), w której posługiwano się praktycznie tylko pojęciem"przejechanie" traktując"potrącenie" (określane mianem"najechania" lub"zetknięcia z pojazdem") tylko jako pierwszą fazę"przejechania", mimo iż do rzadkości należały wówczas przypadki pierwotnego przejechania osoby leżącej już na jezdni (2, 6). W tym czasie często spotykano charakterystyczne zewnętrzne obrażenia"sztancowe" (ryc. 2), które stanowiły odbicie kształtu wystających zazwyczaj reflektorów pojazdu, błotników, chłodnicy i wspomnianych wyżej elementów dekoracyjnych (względnie odcisk protektora opon przy przejechaniu). Te właśnie obrażenia były często wykorzystywane do celów rekonstrukcji przebiegu zdarzenia, o czym wiadomo z doniesień kazuistycznych i statystycznych z tego okresu (1, 4, 42).

okres produkcji

(typ nadwozia)

period of production (car body type)

wygląd nadwozia

typical car body view

koniec XIX wieku

end of XIX century

 

(coach)

początek XX wieku

beginning of XX century

 

(phaëton)

lata międzywojenne

between the two World Wars

 

(landau)

okres powojenny

post-war period

 

(limousine)

współczesność

the present time

 

(hatchback)


 

Ryc. 1. Typowe kształty nadwozia samochodów osobowych z początkowego okresu rozwoju motoryzacji, z lat międzywojennych, okresu powojennego oraz współczesności.

Fig. 1. Typical shapes of passenger car bodies in the initial stage of automotive development, in the years between the wars, post-war period and present time.

 

Zderzaki samochodowe aż do lat 50-tych naszego stulecia były umiejscowione znacznie wyżej niż obecnie (w związku z wyższym zawieszeniem ówczesnych pojazdów) i godziły zazwyczaj na wysokości kolan dorosłego pieszego. Z tego powodu w przypadkach potrąceń w ciało pieszego od strony bocznej często obserwowano złamania kłykci bocznych piszczeli (jako rezultat nadmiernego wykoślawienia stawu kolanowego). W 1929 Cubbins i wsp. złamania te nazwali"zderzakowymi" (10), natomiast Cotton i Berg (9) zaproponowali termin"złamania błotnikowe" (ówczesne pojazdy miały bowiem wydatne błotniki przednich kół wystające z przedniego obrysu pojazdu). Określenia te przyjęły się (14, 44, 46, 49) i są przez niektórych stosowane do dziś (18), przy czym odnoszono je także do złamań kłykci przyśrodkowych piszczeli w wyniku szpotawego zgięcia stawu kolanowego po uderzeniu w przyśrodkową powierzchnię kończyny (ryc. 3). Trudno zrozumieć zatem fakt, że ustalenia te nie znalazły swego odbicia w ówczesnym piśmiennictwie z dziedziny medycyny sądowej (a co za tym idzie - nie znalazły zastosowania do celów rekonstrukcji wypadków z udziałem pieszych), w związku z czym"złamania zderzakowe" stawów kolanowych były opisywane wyłącznie przez chirurgów i ortopedów.

 

 

Ryc. 2. Obrażenia"sztancowe" u pieszej ofiary wypadku drogowego.

Fig. 2. The"../images/3_2001/impression" injuries in a pedestrian victim of a traffic accident.

 

Dalsza ewolucja wyglądu samochodu osobowego doprowadziła m.in. do obniżenia ich zawieszenia oraz wysokości przedniego obrysu, przez co wystające przednie zderzaki godziły zazwyczaj na wysokości goleni pieszego (14, 49, 60). W związku z tym złamania kłykci piszczeli spotykano coraz rzadziej u pieszych ofiar wypadków drogowych (14, 44, 46) i określenie"złamanie zderzakowe" zaczęto wiązać ze złamaniami trzonów kości goleni przez samochody osobowe (ryc. 3) i trzonów kości udowych przez samochody ciężarowe, a w latach 50 i 60-tych pojawiły się prace (3, 13, 17, 34, 43) traktujące o mechanizmie tych złamań. Wykorzystano w nich rezultaty wcześniejszych eksperymentalnych ustaleń Messerera (32) na temat tzw. złamań zgięciowych i trójkątnego kształtu odłamy pośrednie powstające w wyniku nadmiernego zgięcia kości po uderzeniu zderzaka samochodu zaczęto powszechnie określać mianem"klinów Messerera" (ryc. 3). Już wówczas uwzględniano (3, 17, 34, 37, 41, 43) przy tym możliwość wystąpienia"fałszywych" klinów kostnych (zwróconych do miejsca, w które godził zderzak szczytem, a nie podstawą jak"klasyczne" kliny Messerera).

W latach 50-tych i 60-tych nie zwracano jeszcze uwagi na kwestie bezpieczeństwa (w tym ograniczenie skutków ewentualnego potrącenia pieszego) i przywiązywano niewielką wagę do aerodynamiki pojazdów (mimo iż osiągały one coraz większe prędkości). W zakresie nadwozia główny nacisk położony był na uatrakcyjnienie wyglądu zewnętrznego (ryc. 1). Samochody osobowe z tego okresu charakteryzowały się zatem dużą liczbą wystających i krawędzistych przedmiotów (16, 31, 40, 59). Ponadto w ruchu drogowym przeważały zdecydowanie pojazdy jednośladowe.

okres międzywojenny

between the two World Wars period

lata 60-te i 70-te

60-ies & 70-ies

 

Ryc. 3. Typowe złamania"zderzakowe" w okresie międzywojennym oraz w latach 60-tych i 70-tych na skutek obniżenia wysokości zawieszenia.

Fig. 3. Typical"bumper" fractures in the years between the wars, in the 60-ies and 70-ies due to lowering the bumper height.

 

Prawdopodobnie z tych względów dużą uwagę zwracano nadal na obrażenia"sztancowe" (odzwierciedlające elementy pojazdu), a także zabrudzenia i uszkodzenia ubrania, które starano się wykorzystać, gdy zaistniała potrzeba rekonstrukcji wypadku drogowego (12, 13, 36, 37, 45, 47). Być może niskie zapotrzebowanie na tego rodzaju opinie sprawiło, że specjaliści z zakresu medycyny sądowej nie widzieli wówczas jeszcze potrzeby wypracowania bardziej wyrafinowanych metod badawczych, mimo iż od dawna zdawano sobie sprawę z możliwości powstania nawet rozległych wylewów krwawych w tkance podskórnej i mięśniach (przy braku jakichkolwiek obrażeń zewnętrznych), które można uwidocznić poprzez wykonanie głębokich nacięć powłok (4, 34, 47). Obrażenia głębszych tkanek (takie jak"decollement" lub zmiażdżenia narządów wewnętrznych) stanowiły zazwyczaj podstawę tylko do wnioskowania, że doszło do przejechania kołami pojazdu. W zakresie układu ruchu, oprócz wspomnianych wcześniej złamań"zgięciowych", do celów rekonstrukcji wypadku wykorzystywano w zasadzie tylko wieloodłamowe złamania czaszki, klatki piersiowej i obręczy miednicznej, które traktowano (łącznie ze zmiażdżeniami narządów wewnętrznych) jako dowód działania sił zgniatających, czyli przejechania.

Przypadki wtórnych przejechań (po wcześniejszym potrąceniu w pozycji wyprostnej) stawały się jednak coraz rzadsze w związku z obniżeniem wysokości przedniego obrysu samochodów osobowych. Wyniki licznych badań prowadzonych przez instytucje i organizacje zajmujące się problematyką wypadkowości drogowej (np. Society of Automotive Engineers) wymusiły ponadto wprowadzenie zmian w budowie pojazdów uwzględniających także poprawę bezpieczeństwa potencjalnych ofiar potrąceń, m.in. przez standaryzację wysokości umiejscowienia przednich zderzaków. Uwzględniono w ten sposób postulat"redystrybucji" energii urazu, gdyż złamania trzonów kości zwykle się goją, zaś uszkodzenia struktur stawowych mogą często powodować trwałe kalectwo (11, 57, 59, 60). Wyoblenie kształtów samochodów osobowych w latach 60 i 70-tych spowodowano zatem zanik częstych w poprzednich latach obrażeń"sztancowych".

Dopiero wówczas powszechnie zaakceptowano wysuwane już wcześniej propozycje poszerzenia zakresu oględzin pieszych ofiar wypadków drogowych o preparowanie tkanek miękkich grzbietu i kończyn, a wkrótce ta technika badawcza została uznana za rutynowy sposób postępowania w tego rodzaju przypadkach (8, 20, 22, 23, 26, 33, 48). Preparowanie grzbietu i kończyn (ryc. 4) poszerzyło także wnioskowanie w przypadkach przejechania, ponieważ możliwe było uwidocznienie typowych dla takiego mechanizmu urazu złamań łopatek i wyrostków kolczystych kręgosłupa, których odchylenie pozwala niekiedy na ustalenie usytuowania ciała leżącego względem toru jazdy pojazdu (51). Obszary decollement przestały świadczyć wyłącznie o przejechaniu. W trakcie szerokiego preparowania tkanki podskórnej stwierdzano je bowiem także w przypadkach bezpośredniego uderzenia elementami pojazdu (na skutek zmiażdżenia tkanki podskórnej) lub potrąceń"skośnych" lub"stycznych", tj. wtedy, gdy naroże lub bok pojazdu"ociera się" jedynie o ciało pieszego (33, 58).

W ostatnim ćwierćwieczu badanie układu kostnego pieszych ofiar wypadków drogowych ograniczało się w zasadzie (poza oceną czaszki i żeber podczas rutynowego otwarcia głównych jam ciała) jedynie do poszukiwania wspomnianych wcześniej złamań zgięciowych. Stosowano w tym celu badania radiologiczne lub macerację kości zabezpieczonych podczas badania pośmiertnego, a w przypadkach złamań otwartych zwracano uwagę na umiejscowienie przebicia skóry przez odłamy kostne. Poza próbami wnioskowania (w doniesieniach o charakterze kazuistycznym) o przebiegu wypadku na podstawie niektórych typów obrażeń miednicy (21, 25) brak było propozycji wykorzystania innych obrażeń układu ruchu (zwłaszcza w obrębie kończyn dolnych) spotykanych u pieszych ofiar potrąceń. Obrażenia stawów kolanowych i skokowych były bowiem omawiane jedynie w kontekście obrażeń doznawanych przez osoby znajdujące się wewnątrz pojazdów (kierowców i pasażerów). Traumatologia struktur stawowych kończyn dolnych pozostawała więc nadal przedmiotem głównie opracowań klinicznych, w których nie zajmowano się jednak (poza omówionymi wcześniej"złamaniami zderzakowymi" kłykci piszczeli i niektórymi rodzajami obrażeń miednicy) patomechanizmem ich powstania u pieszych uczestników ruchu drogowego.

 

 

Ryc. 4. Obrażenia"zderzakowe" tkanek miękkich (wylewy krwawe w mięśniach) uwidocznione dopiero po odpreparowaniu skóry (uwagę zwraca także brak wylewów krwawych w miejscu widocznego zewnętrznie otarcia naskórka prawej okolicy łopatkowej).

Fig. 4. The"bumper" injuries to the soft tissues (muscle bruises) visible after preparing the skin (no bruises in the region of the right scapular skin abrasion).

 

Ewolucja kształtu karoserii samochodów osobowych doprowadziła obecnie do unifikacji ich wyglądu oraz usunięcia z przedniej części takich elementów, które uderzając w ciało człowieka mogłyby spowodować charakterystyczne obrażenia zewnętrzne (“sztancowe"). We współczesnych konstrukcjach wyeliminowano niemal całkowicie klasyczny zderzak (został on znacznie poszerzony i"wtopiony" w przedni obrys pojazdu), a obrysy przednich elementów zostały wyoblone, m.in. w celu zmniejszenie stopnia traumatyzacji pieszego przy ewentualnym potrąceniu przez rozłożenie energii pierwotnego urazu na większej powierzchni i jej częściowe pochłonięcie przez elementy nadwozia (11, 57).

 

 

Ryc. 5. Typowe fazy potrącenia pieszego przez samochód osobowy: A, B - kolejne fazy"rozwinięcia" ciała na masce pojazdu, C - odrzut, D - upadek i sunięcie po jezdni. Objaśnienia: I - siła bezwładności, V - wektor prędkości pojazdu.

Fig. 5. Typical stages of car-to-pedestrian impacts: A, B-successive stages of"spreading" the body on the car bonnet, C - recoil, D - falling and sliding along the road. Explanations: I-force of inertia, V -car speed vector.

 

W rezultacie doszło do uchwytnych zmian w charakterze i lokalizacji obrażeń ciała u pieszych ofiar wypadków drogowych (15, 29, 55). Klasyczne złamania zgięciowe (“kliny Messerera") u ofiar potrąceń występują obecnie bardzo rzadko. Coraz częściej spotykane są natomiast sytuacje, w których nie można wyodrębnić typowych obrażeń"zderzakowych", a nawet odróżnić obrażeń powstałych w wyniku"uderzenia pierwotnego" od obrażeń wtórnych, do których dochodzi w dalszych fazach wypadku (ryc. 5, 6). Trudności te są jeszcze większe w przypadku nawet względnie krótkiego okresu przeżycia ofiary po wypadku, gdyż wylewy krwawe mają tendencje do szerzenia się w tkankach miękkich poza obszar ich pierwotnego występowania (20, 24, 43). Natomiast w przypadkach coraz częstszych (w związku z postępami w dziedzinie anestezjologii i traumatologii) tzw. późnych zgonów powypadkowych wylewy krwawe ulegają całkowitej resorbcji przed śmiercią pacjenta.

 

 

Ryc. 6. Typowe fazy potrącenia pieszego przez samochód ciężarowy: A - uderzenie, B - odrzut, C - upadek i sunięcie po jezdni, D - wtórne przejechanie. Objaśnienia: I - siła bezwładności, V - wektor prędkości pojazdu.

Fig. 6. Typical stages of truck-to-pedestrian impacts: A - impact, B - recoil, C - falling and sliding along the road, D - secondary running over. Explanations: I-force of inertia, V-car speed vector.

W związku z tym coraz częściej spotykaliśmy się z sytuacją, w której omówione wcześniej"klasyczne" metody badania pośmiertnego pieszych ofiar wypadków drogowych okazywały się niewystarczające do określenia strony ciała, w którą uderzył samochód, co nie pozwalało na sądowo-lekarską rekonstrukcję przebiegu zdarzenia (7, 15, 28, 30). Problemy z odtworzeniem usytuowania pieszego względem pojazdu były jeszcze większe w przypadku przeżycia ofiary, gdyż określenie strony ciała, w którą nastąpiło uderzenie przez samochód zazwyczaj nie jest możliwe nawet w przypadku dokładnego opisania w szpitalu obrażeń zewnętrznych. Przy zastosowaniu używanych dotychczas kryteriów nie pozwalały na to również wyniki badań obrazowych.

Sytuacja ta wręcz zobowiązywała do poszukiwania i oceny takich nowych markerów biologicznych, na podstawie których będzie można wnioskować (z określoną pewnością, czyli znanym ryzykiem błędu) odnośnie do strony ciała, w którą pojazd mechaniczny uderzył w pieszego. Idea ta zapoczątkowała w 1996 r. kompleksowe badania w lubelskim Zakładzie Medycyny Sądowej, które doprowadziły do wyodrębnienia nowych"markerów biologicznych" (tab. I) pozwalających na ustalenie pozycji ofiary w momencie uderzenia (wyprostnej lub leżącej), kierunku potrącenia pieszego w pozycji wyprostnej (a zatem pośrednio sposobu poruszania się pieszego lub kierunku przekraczania przez niego jezdni) oraz rodzaju pojazdu, który potrącił pieszego (w przypadku ucieczki kierowcy z miejsca zdarzenia) na podstawie obrażeń stawów skokowych, kolanowych i biodrowych, miednicy oraz struktur więzadłowych i mięśniowych szyi (27, 28, 52, 53, 56). Dla każdego z badanych"markerów" obliczono szansę poprawnego odtworzenia usytuowania pieszego (która określała częstość występowania zespołu obrażeń przyjętego za typowy dla określonej pozycji lub kierunku potrącenia pieszego) oraz ryzyko popełnienia błędu we wnioskowaniu (odsetek przypadków, w których badany marker wskazywał niezgodną z rzeczywistą pozycję lub kierunek uderzenia pieszego). Dane te porównano z podobnie obliczonymi możliwościami wnioskowania na podstawie wykorzystywanych dotychczas do tego celu obrażeń. Okazało się, że wartość dowodowa obrażeń stawów kolanowych jest podobna jak"klasycznych" metod rekonstrukcji wypadku opartych na poszukiwaniu tzw. obrażeń zderzakowych, a nawet przewyższa je w przypadkach potrąceń od strony bocznej i przedniej, zaś wylewy śródkostne w obrębie nasad kości tworzących stawy kolanowe stanowią wyjątkowo specyficzny marker potrącenia w pozycji wyprostnej, gdyż świadczą o obciążeniu kończyny ciężarem ciała w momencie patologicznej dyslokacji struktur stawowych w momencie potrącenia. Natomiast uwzględnienie obrażeń pozostałych badanych struktur anatomicznych podczas kompleksowej oceny okoliczności potrącenia zwiększało szansę prawidłowego odtworzenia usytuowania pieszego względem pojazdu w momencie kolizji i minimalizowało ryzyko popełnienia błędu opiniodawczego.

 

Piśmiennictwo

1. Behring I: Die Rekonstruktion Tödlich Verlaufener Kraftverkehrunfalle, Acta Pathol. Microbiol. Scand. 1942, Suppl. XLV, 1-208, - 2. Beykovsky S.: Tödliche Unfalle im Straßenverkehr durch Überfahrenwerden, Beitr. Gerichtl. Med. 1914, 2, 67-173, - 3. Breitenecker L.: Der Verkehrunfall aus gerichtsmedizinischer Sicht, w: Aktuelle Probleme der Verkehrsmedizin, Heft 1: 27-33, Ferdinand Elke Verlag, Stuttgart 1959, - 4. Buhtz G: Der Verkehrsunfall, Enke Verlag, Stuttgart 1938 (streszczenie: Die gerichtsärztliche Aufklärung des Verkehrsunfalls unter besonderer Berücksichtung des Unfallhergangs und der Alkoholbeeinflussung, Arch. Klin. Chir. 1938, 193, 61, 325-369), - 5. Bunketorp O., Aldman B., Thorngren L., Romanus B.: Clinical and experimental studies on leg injuries in car-pedestrian accidents, w: Backaitis S.H. (ed.): Biomechanics of impact injury and injury tolerances of the extremities, Society of Automotive Engineers, Inc., Warrendale 1996, PT-56, s. 699-710, - 6. Butrym A.: Wypadki samochodowe w Krakowie w ciągu dziesięciolecia 1924 do 1934, Czas. Sąd.-Lek. 1935, 8: 147-189, - 7. Chowaniec C, Chowaniec M.: Skuteczność (rozstrzygające i nierozstrzygające opinie) opiniowania sądowo-lekarskiego w sprawach wypadków drogowych na podstawie akt w materiale Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej, zbiór referatów VI Konferencji"Problemy rekonstrukcji wypadków drogowych", Wyd. Instytutu Ekspertyz Sądowych 1998, 207-210, - 8. Chróścielewski E., Raszeja S.: Sekcja zwłok. Technika z uwzględnieniem metodyki sądowo-lekarskiej i wskazówek diagnostycznych, PZWL, Warszawa 1970, 1976, 1981, 1990, - 9. Cotton F.J., Berg R.:"Fender fractures" of the tibia at the knee, New. Engl. J. Med. 1929, 201, 989-995, - 10. Cubbins W.R., Conley A.H., Seiffert G.S.: Fractures of the lateral tuberosity of the tibia with displacements of the lateral meniscus between the fragments, Surg. Gynecol. Obstet. 1929, 48: 106-108.

11. Damask A.C.: Forensic physics of vehicle accidents, Physics Today 1987, 3, 36-44, - 12. Dettling J. Schönberg S., Schwartz F.: Lehrbuch der gerichtlichen Medizin, S.Karger, Basel, New York 1951, - 13. Dürwald W: Gerichtsmedizinische Untersuchungen bei Verkehrsunfällen, VEB Georg Thieme, Leipzig 1966, - 14. Dyas F.G., Goren M.L.: Bumper and fender fractures, Surg. Gynecol. Obst. 1937, 65, 690-694, - 15. Fudalej M., Krajewski P., Laskowska-Kubiczek B.: Nowsze konstrukcje pojazdów samochodowych a rodzaj obrażeń śmiertelnych w materiale ZMS w Warszawie, zbiór referatów VI Konferencji"Problemy rekonstrukcji wypadków drogowych", Wyd. Instytutu Ekspertyz Sądowych 1998, 195-197, - 16. Gibbens ME: The doctor and the automobile accidents, JAMA 1957, 163, 255-259, - 17. Heifer U.: Beiträge zur traumatologischen Rekonstruktion tödlicher Verkehrsunfälle von Fußgängern in gerichtsmedizinischer Sicht, H. Unfallheilk. 1969, 98, 15-30, - 18. Insall J.N. (ed): Surgery of the knee, second edition, Churchill Livingstone, New York 1993, - 19. Ishikawa H., Kajzer J., Ono K., Sakurai M.: Simulation of impact to pedestrian lower extremity: influence of different car-front shapes and dummy parameters on test results, Accid. Anal. Prev. 1994, 26, 231-42, - 20. Jaegermann K., Nasiłowski W.: Wypadkowość drogowa, PZWL, Warszawa 1975.

21. Jaegermann K.: Naturska-Targosz H., Szul H.: Udział radiologów w sądowo-lekarskiej rekonstrukcji wypadków (na tle przypadków z kazuistyki), Pol. Przeg. Rad. i Med. Nukl. 1975, 39, 63-68, - 22. Jakliński A., Mądro R.: Propozycja sposobu postępowania przy badaniu pośmiertnym ofiar wypadków drogowych, Arch. Med. Sąd. Krym., 1981, 31, 273-279, - 23. Kobiela J., Jaegermann K.: Badanie sekcyjne zwłok ofiar wypadków drogowych. Problemy Kryminalistyki, 1969, 78, 185-91, - 24. Kozlov V.A.: K posmiertnomu razpoznawaniju naprawlienija udara awtomobiłem pieszechoda w obłast golieniej [Post-mortem diagnosis of the direction of a blow in the crural region caused by automobile]. Sud-Med.-Ekspert 1974, 17(2), 17-20, - 25. Marcinkowski T., Kubacki W.: Oględziny zwłok zasadniczą podstawą do oceny okoliczności wypadku, Probl. Krym. 1984, 164, 282-285, - 26. Maresch W.: Sektionstechnik bei Verkehrsunfällen, Beitr. gerichtl. Med. 1977, 34, 37-39, - 27. Mądro R., Teresiński G.: Neck injuries as a reconstructive parameter in car-to-pedestrian accidents, Forensic Sci. Int. 2001, 118: 57-63, - 28. Mądro R., Teresiński G.: O możliwości wnioskowania na temat okoliczności potrącenia pieszego na podstawie obrażeń w obrębie stawów kolanowych, Z Zagadnień Nauk Sądowych 1997, 35, 83-102, - 29. Mądro R., Teresiński G.: Porównania obrażeń ciała, które stwierdzono w latach 1979-80 oraz 1989-91 u pieszych ofiar wypadków drogowych, Prokuratura i Prawo 1996 (1), 24-38, - 30. Mądro R., Teresiński G.: Uwagi odnośnie do możliwości rekonstrukcji wypadku drogowego na podstawie ustaleń sekcyjnych i wykorzystania tego sposobu postępowania dowodowego, Arch. Med. Sąd. Krym., 1995, 45, 61-69.

31. McCarroll J.R., Brauntstein P.W., Cooper W. et al.: Fatal Pedestrian automotive accidents, J.A.M.A. 1962, 180, 127-133, - 32. Messerer O.M.: Über Elastizität and Festigkeit der menschlichen Knochens, J.G. Cotta Verlag, Stuttgart, 1880, - 33. Metter D: Das Decollement als Anfahrverletzung, Z. Rechtsmedizin 1980, 85, 211-219, - 34. Patscheider H.: Über Anprallverletzungen der unteren Gliedmaßen bei Straßenverkehrsunfällen, Dtsch. Z. gerichtl. Med. 1963, 54, 336-366, - 35. Piotrowski A.: Kilka słów w sprawie wypadków drogowych, Warsz. Czas. Lek. 1928 (27-28), 611-614, - 36. Ponsold A.: Lehrbuch der Gerichtlichen Medizin, G.Thieme, Stuttgart 1950, 1957, 1967, - 37. Prokop O.: Forensische Medizin. VEB Verlag Volk, Berlin 1966, - 38. Remund MH: Gerichtlich-medizinische Erfahrungen und Probleme bei Automobilunfällen, Benno Schwalbe & Co. Basel 1931 (cyt. za 17), - 39. Rostocki A.M.: Historia starych samochodów, Wyd. Komunikacji i Łączności, Warszawa 1988, - 40. Rychter W.: Dzieje samochodu. Wyd. Komunikacji i Łączności, Warszawa 1987.

41. Schulz E. Metter D., Albert G.: Analyse von Anfahrverletzungen der unteren Gliedmaßen, Beitr. gerichtl. Med. 1977, 35, 77-83, - 42. Schwarz F: Zur Spurenkunde des Verkehrsunfalles, Arch. Kriminol. 1939, 104, 56-68, - 43. Sellier K.: Zur Mechanik des Knochenbruchs, Dtsch. Z. gerichtl. Med. 1965, 56, 341-348, - 44. Shires P.R.: Tibial condylar fractures, Postgraduate Med. 1964, 40:543-548, - 45. Składziński J.: Rola ekspertyzy sądowo-lekarskiej w wyjaśnieniu okoliczności wypadku drogowego, Probl. Krym. 1961, 32, 530-535, - 46. Slee G.C.: Fractures of the tibial condyles, J. Bone Joint Surg. 1955, 37-B, 427-437, - 47. Słomski Cz.: Badania sądowo-lekarskie w wypadkach komunikacyjnych, Probl. Krym. 1958, 12, 177-200, - 48. Spitz W.U.: The road traffic victim, w: Spitz W.U., Fisher R.S. (eds.): Medicolegal investigation of death, Charles C.Thomas Publisher, Springfield 1993 (część opublikowana jako: Essential postmortem findings in the traffic accident victim, Arch Path 1970, 90, 451-457), - 49. Stern W.G., Papurt L.E.: Healing of the newer bumper fractures, J.A.M.A. 1935, 105, 2147-2150, - 50. Strassman F: Die tödlichen Verletzungen durch Automobile, Vierteljahrschrift für gerichtl. Medizin, 1912, 43, Suppl. II,
76-91
.

51. Tarlovskii N.N.: Ustanowlienije naprawlienija pieriejezda tieła koliesom awtomobiła [Indication of the deviation of the spinous processes in establishing the direction of traversal by a car], Sud. Med. Ekspert. 1978, 21(4), 21-2,
- 52. Teresiński G., Mądro R.: Ankle joint injuries as a reconstruction parameter in car-to-pedestrian accidents, Forensic Sci. Int. 2001, 118: 65-73
, 
- 53. 
Teresiński G., Mądro R.: Knee joint injuries as a reconstructions parameter in car-to-pedestrian accidents. Forensic Sci. Int. (praca przyjęta do druku), 
- 54. Teresiński G., Mądro R.: Ślady na podeszwowych powierzchniach obuwia pieszych ofiar wypadków drogowych a obrażenia stawów skokowych, Zbiór referatów VII Konferencji"Problemy rekonstrukcji wypadków drogowych", Wyd. IES, Kraków 2000
, - 55. Teresiński G., Mądro R.: Wartość dowodowa klinowatego kształtu odłamów pośrednich trzonów długich kości kończyn dolnych u pieszych potrąconych przez pojazdy mechaniczne, Z Zagadnień Nauk Sądowych 1999, 40, 72-85, - 56. Teresiński G., Mądro R. Pelris and hip joint injuries as a reconstructions parameter in car-to-pedestrian accidents. Forensic Sci. Int. (praca przyjęta do druku), - 57. Viano D.C. (ed.): Pedestrian impact injury and assessment, Society of Automotive Engineers, Inc., Warrendale, Pennsylvania, USA 1983, P-121, - 58. Voigt GE: Injury patterns in traffic accidents and suggested preventive measures, Acta. Orthop. Scand. 1975, 46, 475-483, - 59. Wakeland H.H.: Systematic automobile design for pedestrian injury prevention, Proceedings of the AAAM Conference 1964 (Society of Automotive Engineers, Inc., Warrendale, Pennsylvania, USA, dokument nr 1964-12-0013), - 60. Weis E.B., Pritz H.B., Hassler C.R.: Experimental automobile-pedestrian injuries, J. Trauma 1977, 17, 823-828.

 

 

Adres pierwszego autora:

 

Katedra i Zakład Medycyny Sądowej

ul. Jaczewskiego 8

20-090 Lublin


 
designed by PixelThemes.com